گیربکس تیپ ترونیک چیست؟

تیپ ترونیک امکان استفاده از قابلیت تعویض دستی دنده را در خودروهای مجهز به گیربکس اتومات فراهم می‌کند. این ویژگی در افزایش کنترل راننده روی هدایت خودرو نقش بسزایی دارد. اگر کنجکاو هستید که گیربکس تیپ ترونیک چیست، چه ساختاری دارد، چه زمانی استفاده از آن مفید است و کدام خودروهای داخلی مجهز به گیربکس اتومات تیپ ترونیک هستند، این مطلب را تا پایان دنبال کنید.

تیپ ترونیک چیست؟

تیپ ترونیک (Tiptronic) نوعی سیستم کنترل در گیربکس اتوماتیک است که به راننده اجازه می‌دهد در صورت تمایل، تعویض دنده‌ها را به‌صورت دستی و مرحله‌ای انجام دهد. این فناوری ابتدا توسط پورشه در دهه ۱۹۹۰ معرفی شد و بعدها سایر خودروسازان نیز در محصولات خود به‌کار گرفتند.

در واقع تیپ ترونیک نوعی گیربکس کاملاً مستقل نیست، بلکه ابزار کنترلی روی جعبه دنده اتومات است که تجربه‌ای شبیه گیربکس دستی را برای راننده رقم می‌زند. در واقع وقتی راننده حالت تیپ‌ترونیک را فعال کند، می‌تواند با حرکت دادن اهرم دنده یا استفاده از پدل شیفتر (Paddle Shifters) دنده‌ها را به صورت دستی تغییر دهد.

ساختار تشکیل‌دهنده گیربکس تیپ ترونیک

ساختار گیربکس تیپ ترونیک در واقع مشابه ساختار هر جعبه اتومات دیگر است که عبارت‌اند از:

• مبدل گشتاور (Torque Converter)
• مجموعه چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای (Planetary Gear Set)
• واحد کنترل الکترونیکی گیربکس (Transmission Control Module یا TCM)
• سوپاپ‌ها و سیستم هیدرولیک
• کلاچ‌ها و باندهای داخلی

مبدل گشتاور وظیفه انتقال قدرت از موتور به گیربکس را دارد. این قطعه جایگزین کلاچ در گیربکس‌های دستی است و از طریق جریان روغن هیدرولیک نیرو را منتقل می‌کند.

مجموعه چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای گیربکس اتومات را در ادامه مشاهده می‌کنید:

• دنده خورشیدی (Sun Gear)
• دنده‌های سیاره‌ای (Planet Gears)
• قفسه سیاره‌ای (Planet Carrier)
• دنده رینگی (Ring Gear)

نحوه درگیر شدن این چرخ‌دنده‌ها حین حرکت خودرو، نسبت دنده‌های مختلف را تعیین می‌کند.

واحد کنترل الکترونیکی گیربکس نیز وظیفه دارد اطلاعات مربوط به سرعت خودرو، دور موتور، موقعیت پدال گاز، دمای روغن گیربکس و موقعیت اهرم دنده را پردازش کند و دستورات لام برای تعویض دنده در بهترین زمان ممکن را بدهد.

طرز کار گیربکس تیپ ترونیک

نوبت به بررسی نحوه استفاده از تیپ ترونیک می‌رسد. در حالت پیش‌فرض معمولا سیستم تیپ ترونیک جعبه دنده غیرفعال است. در این شرایط، تعویض دنده‌ها به صورت خودکار و براساس دستور واحد کنترل الکترونیکی گیربکس انجام می‌پذیرد. بنابراین راننده دخالتی در تعویض دنده ندارد.

در بسیاری از خودروها با انتقال عرضی دسته دنده، امکان فعال کردن حالت تیپ ترونیک فراهم می‌شود. مثلا در خودروی تارا اتومات کافی است دسته دنده را به‌سمت چپ حرکت دهید تا حالت تیپ ترونیک فعال شود.

بعد از فعال شدن حالت تیپ ترونیک، راننده می‌تواند کنترل تعویض دنده‌ها در خودرو را به‌دست بگیرد. معمولا روی صفحه دنده گیربکس، دو نشانی + و – یا Up و Down درج می‌شود. اگر راننده اهرم را به‌سمت + یا Up حرکت دهد، دنده افزایش می‌یابد. همچنین با حرکت اهرم به‌سمت – یا Down دنده کاهش پیدا می‌کند.

در برخی خودروها نیز این فرآیند با پدل شیفتر انجام می‌شود. معمولا پدل شیفتر سمت راست ناحیه پشت فرمان برای افزایش دنده و پدل شیفتر سمت چپ ناحیه پشت فرمان برای کاهش دنده استفاده می‌شود. معمولا در صفحه کیلومتر شمار خودرو، دنده فعلی ماشین نشان داده می‌شود و با تغییر دنده،‌ آن عدد نیز تعویض می‌گردد.

ممکن است این سوال را بپرسید که ارتباط بین دسته دنده و واحد کنترل الکترونیک گیربکس چگونه برقرار می‌شود؟ زیر کنسول وسط ماشین، سوئیژ تعویض دنده دستی به نام Sport Mode Switch قرار دارد. این سوئیچ از سه سوئیچ زیرمجموعه تشکیل می‌شود که عبارت‌اند از:

• Select Switch: ارسال سیگنال فعال شدن حالت تیپ ترونیک به TCM
• Up Shift Switch: ارسال سیگنال افزایش دنده به TCM
• Down Shift Switch: ارسال سیگنال کاهش دنده به TCM

در صورت استفاده از پدل شیفتر برای تعویض دنده به‌صورت دستی نیز معمولا سیگنال توسط فنر ساعتی به واحد کنترل الکترونیک گیربکس منتقل می‌شود.

در بسیاری از مواقع، علت عدم تعویض دنده به صورت دستی در حالت تیپ ترونیک، خراب شدن سوئیچ‌هایی است که از آن‌ها نام بردیم.

چه زمانی نیاز به استفاده از حالت تیپ ترونیک گیربکس داریم؟

روی‌هم‌رفته، حالت تیپ ترونیک زمانی استفاده می‌شود که راننده بخواهد کنترل بیشتری روی انتخاب دنده داشته باشد. در حالت اتوماتیک، گیربکس خودش بهترین دنده را انتخاب می‌کند؛ اما در برخی شرایط رانندگی، انتخاب دستی دنده می‌تواند عملکرد خودرو، ایمنی یا کنترل آن را بهتر کند. برخی از مواقعی که استفاده از حالت تیپ ترونیک در رانندگی مفید است، عبارت‌اند از:‌

• سبقت گرفتن
• رانندگی طولانی در سرازیری
• رانندگی در سربالایی
• رانندگی در جاده لغزنده
• رانندگی اسپرت
• رانندگی هنگام حمل بار سنگین

در ادامه پیرامون هر یک از موارد فوق بیشتر توضیح می‌دهیم.

سبقت گرفتن

تعویض دنده در حالت اتومات معمولا با کمی تأخیر صورت می‌گیرد. هنگامی که قصد سبقت گرفتن از خودروی مقابل را دارید،‌ باید با شتاب بالا و در کوتاه‌ترین زمان ممکن این کار را انجام دهید. تعویض دنده به‌صورت دستی امکان انجام سریع این کار برای بالا بردن دور موتور و شتاب را فراهم می‌کند.

رانندگی طولانی در سرازیری

استفاده مداوم از ترمز در مسیرهای سرازیری طولانی باعث آسیب رسیدن به سیستم ترمز خودرو می‌شود. در این شرایط می‌توان با استفاده از دنده پایین‌تر در حالت تیپ‌ترونیک از ترمز موتور (Engine Braking) استفاده کرد. این کار باعث می‌شود سرعت خودرو بدون فشار زیاد روی سیستم ترمز کنترل شود.

رانندگی در سربالایی

معمولا در مسیرهای سربالایی، گیربکس اتومات دائما بین دنده‌های مختلف جابه‌جا می‌شود. این موضوع می‌تواند قدرت خودرو را کاهش دهد و افزایش مصرف سوخت را به‌دنبال داشته باشد. ضمن اینکه فشار مضاعف به گیربکس وارد می‌کند. در حالت تیپ ترونیک راننده می‌تواند یک دنده مناسب را ثابت نگه دارد تا خودرو با قدرت بیشتری از سربالایی عبور کند.

رانندگی در جاده لغزنده

در برخی از خودروها، امکان تنظیم گیربکس روی حالت رانندگی در برف (S) وجود دارد. اما حتی اگر این قابلیت در گیربکس خودروی شما نبود، می‌توانید از حالت تیپ ترونیک برای کنترل بهتر ماشین در جاده لغزنده استفاده کنید. با فعال کردن تیپ ترونیک می‌توان ضمن انتخاب دنده مناسب، گشتاور انتقالی به چرخ‌ها را کاهش داد و در نتیجه جلوی هرزگردی چرخ‌ها و سر خوردن ماشین را گرفت.

رانندگی اسپرت

فعال کردن حالت تیپ ترونیک گیربکس، امکان تعویض دنده‌ها به صورت دستی در دور موتور بالا را فراهم می‌کند. در نتیجه راننده می‌تواند کنترل بیشتری روی شتاب ماشین داشته باشد و این موضوع کمک می‌کند تا رانندگی با حالت اسپرت را تجربه کند.

رانندگی هنگام حمل بار سنگین

در زمان حمل بار سنگین با ماشین یا یدک کشیدن خودروی دیگر، کنترل دستی دنده می‌تواند کمک کند موتور در محدوده قدرت مناسب کار کند و از تعویض‌های پی‌درپی گیربکس جلوگیری شود.

اشتباهات رایج استفاده از حالت تیپ ترونیک گیربکس اتومات

استفاده از حالت تیپ‌ترونیک اگرچه کنترل بیشتری به راننده می‌دهد، اما استفاده نادرست از آن می‌تواند به مرور زمان به موتور یا گیربکس فشار وارد کند. علی‌رغم امکان تعویض دنده برای راننده در گیربکس تیپ ترونیک، واحد کنترل الکترونیکی همچنان نقش حفاظتی دارد و اگر راننده بخواهد دنده‌ای را انتخاب کند که به موتور آسیب بزند، سیستم از آن جلوگیری می‌کند. همچنین معمولا نشان‌گر‌های اختصاصی نیز برای پیشنهاد تعویض دنده در صفحه کیلومتر شمار خودرو در نظر گرفته می‌شود. مثلا وقتی نیاز به سبک‌تر کردن دنده باشد، نشان‌گر اختصاصی به‌صورت فلش رو به‌بالا در کیلومتر شمار روشن می‌شود.

بسیاری از رانندگان تصور می‌کنند چون سیستم الکترونیکی از گیربکس محافظت می‌کند، می‌توان بدون توجه به شرایط از آن استفاده کرد؛ در حالی که برخی عادت‌های اشتباه ممکن است باعث کاهش عمر گیربکس شوند. برخی از مهم‌ترین اشتباهات استفاده از حالت تیپ ترونیک گیربکس را در ادامه مرور می‌کنیم:‌

• کاهش ناگهانی چند دنده در سرعت بالا برای کم کردن سرعت ماشین
• استفاده از تیپ ترونیک در معابر شهری پرترافیک
• نگه‌داشتن خودرو در دنده سنگین برای طولانی مدت
• تعویض دنده هنگام فشردن پدال گاز

مزایا و معایب گیربکس تیپ ترونیک چیست؟

در جدول زیر، مهم‌ترین مزایا و معایب گیربکس تیپ ترونیک را مشاهده می‌کنید.

تفاوت گیربکس تیپ ترونیک با دستی

نقطه مشترک گیربکس AT با حالت تیپ ترونیک با جعبه دنده دستی، امکان کنترل راننده روی تعویض دنده است. در عین حال، گیربکس تیپ ترونیک، کار راننده را ساده‌تر می‌کند؛ چراکه نیازی به کلاچ برای تعویض دنده نیست. بنابراین می‌توان ادعا کرد که گیربکس تیپ ترونیک به‌نوعی مزایای هر دو جعبه دنده دستی و اتومات را با یکدیگر ترکیب می‌کند. در جدول زیر، تفاوت‌های اصلی گیربکس تیپ ترونیک و دستی را مشاهده می‌کنید.

گیربکس تیپ ترونیک بهتر است یا CVT؟

دو گیربکس AT تیپ ترونیک و CVT از نظر ساختار، نحوه انتقال قدرت و تجربه رانندگی تفاوت‌های اساسی دارند. تیپ ترونیک در واقع یک گیربکس اتوماتیک با دنده‌های واقعی است که به راننده اجازه می‌دهد در صورت تمایل دنده‌ها را به صورت دستی تغییر دهد. انتقال قدرت در آن معمولا با مبدل گشتاور و مجموعه دنده‌های سیاره‌ای انجام می‌شود. گیربکس CVT دنده ندارد. در این سیستم از دو پولی مخروطی و یک تسمه یا زنجیر فلزی استفاده می‌شود و نسبت دنده به صورت پیوسته تغییر می‌کند.

برای اینکه بگوییم گیربکس تیپ ترونیک بهتر است یا CVT، باید مشخص کنیم چه معیاری برای مقایسه این دو جعبه دنده مد نظر داریم.

در خودروهای دارای گیربکس CVT، پیشرانه تقریبا همیشه در بهینه‌ترین دور موتور کار می‌کند، چون نسبت دنده دائما تنظیم می‌شود. در نتیجه اتلاف انرژی کمتر است. بنابراین مصرف سوخت ماشین با گیربکس CVT نسبت به تیپ ترونیک کمتر است.

اگر طرفدار رانندگی با حالت اسپرت هستید، گیربکس تیپ ترونیک در جلب رضایت شما موفق‌تر خواهد بود. تعویض واقعی دنده در این سیستم حس اسپرت را به راننده منتقل می‌کند. به‌همین دلیل، راننده احساس کنترل بیشتری روی عملکرد خودرو دارد.

اگر مجبور به رانندگی با خودرو در شرایط سخت هستید، باید بدانید که عمر مفید گیربکس تیپ ترونیک نسبت به CVT بیشتر است. چراکه مقاومت تسمه و پولی گیربکس CVT در برابر گشتاور بالا ضعیف‌تر از چرخ‌دنده‌های گیربکس تیپ ترونیک است.

رانندگی با گیربکس CVT تجربه یکنواخت و بدون شوک را برای سرنشینان رقم می‌زند. به‌همین دلیل، کسانی که طرفدار رانندگی نرم و راحت هستند، عملکرد گیربکس CVT را بیشتر می‌پسندند.

لازم به ذکر است در برخی از خودروهای دارای جعبه دنده CVT نیز سیستم تیپ ترونیک نصب می‌شود. حتما این سوال را می‌پرسید که چگونه بدون وجود دنده‌های واقعی در گیربکس CVT از سیستم تیپ ترونیک استفاده می‌شود؟ کار سیستم تیپ ترونیک در این گیربکس، ایجاد حالت تعویض دنده مجازی است. به‌عبارت دیگر، شبیه‌سازی دنده‌ها را انجام می‌دهد تا راننده بتواند تجربه ضعیفی از تعویض دنده به صورت دستی را داشته باشد. 

گیربکس تیپ ترونیک بهتر است یا دوکلاچه (DCT)؟

جعبه‌دنده دوکلاچه (DCT) یکی دیگر از انواع گیربکس اتوماتیک است. گیربکس دوکلاچه از دو کلاچ مجزا برای دنده‌های زوج و فرد استفاده می‌کند. در این سیستم، زمانی که یک دنده درگیر است، دنده بعدی از قبل آماده شده است. به همین دلیل تعویض دنده تقریباً بدون وقفه در انتقال نیرو انجام می‌شود.

فناوری گیربکس دوکلاچه نسبت به جعبه‌دنده AT با تیپ ترونیک پیشرفته‌تر است و همچنین تجربه نشان می‌دهد انتقال نیرو در گیربکس دوکلاچه سریع‌تر اتفاق می‌افتد. به‌عبارت دیگر، سرعت تعویض دنده در گیربکس دوکلاچه بیشتر از تیپ ترونیک است. در نتیجه خودروهای دارای گیربکس دوکلاچه، عملکرد بهتری از نظر شتاب‌گیری دارند. در نتیجه گزینه بهتری برای تجربه رانندگی اسپرت به‌شمار می‌رود. ضمن اینکه راندمان مصرف سوخت را نیز افزایش می‌دهد.

عملکرد گیربکس دوکلاچه خشک در سرعت پایین معمولا با کمی مشکل همراه است و امکان تقه زدن جعبه دنده وجود دارد. در مقابل، گیربکس تیپ ترونیک در دور موتور پایین معمولا عملکرد نرم‌تری از خود نشان می‌دهد. به‌همین دلیل، برای رانندگی در معابر پرترافیک شهری، عملکرد این جعبه دنده راحتی بیشتری را به‌ارمغان می‌آورد.

انتقال نیرو در گیربکس دوکلاچه به‌صورت مستقیم انجام می‌گیرد و به‌همین دلیل، کلاچ‌ها تحت فشار زیادی قرار می‌گیرند. در حالی‌که مبدل گشتاور در گیربکس تیپ ترونیک تا حدی مانع از انتقال ضربه‌های ناشی از انتقال نیرو به قطعات داخلی جعبه دنده می‌شود. به‌همین دلیل، عمر مفید گیربکس تیپ ترونیک به‌خصوص در صورت رانندگی شهری بیشتر است.

تفاوت شیفت ترونیک با تیپ ترونیک چیست؟

شیفت‌ترونیک (Shiftronic) و تیپ‌ترونیک (Tiptronic) از نظر عملکرد تقریباً یکسان هستند و هر دو به راننده اجازه می‌دهند در یک گیربکس اتوماتیک، دنده‌ها را به‌صورت دستی انتخاب کند. تفاوت اصلی آن‌ها بیشتر به نام تجاری و شرکت سازنده مربوط می‌شود.

اصطلاج تیپ ترونیک (Tiptronic) اولین بار توسط شرکت پورشه ابداع شد و بعدها توسط خودروسازان دیگر نیز مورد استفاده قرار گرفت. شیفت ترونیک (Shiftronic) اصطلاحی است که توسط شرکت‌های هیوندای و کیا برای سیستم مشابه تیپ ترونیک به‌کار می‌رود.

نکات نگهداری گیربکس تیپ ترونیک

افزایش عمر گیربکس تیپ ترونیک بیش از هر چیز به نحوه رانندگی، سرویس منظم و استفاده صحیح از حالت دستی بستگی دارد. در ادامه نکات مهم برای افزایش عمر گیربکس تیپ ترونیک را مرور می‌کنیم:‌

• رعایت بهترین زمان تعویض روغن گیربکس اتوماتیک
• استفاده از روغن گیربکس اصل و باکیفیت
• حرکت با سرعت پایین در دقایق ابتدایی پس از استارت زدن
• پرهیز از شتاب‌گیری و معکوس کشیدن ناگهانی
• استفاده از حالت تیپ ترونیک فقط در مواقع ضروری
• توقف کامل قبل از تغییر وضعیت بین D و R

کدام خودروهای داخلی گیربکس تیپ ترونیک دارند؟

قبل از پایان، بد نیست با تعدادی از خودروهای داخلی دارای گیربکس اتومات با حالت تیپ ترونیک آشنا شوید:

• اطلس پلاس اتومات
• شاهین پلاس اتومات
• پژو 207 اتومات
• دنا پلاس اتومات
• تارا اتومات
• ری‌را

کلام پایانی

گیربکس تیپ ترونیک نوعی سیستم در جعبه‌دنده‌های اتوماتیک است که امکان تعویض دستی دنده‌ها بدون نیاز به کلاچ را برای راننده فراهم می‌کند. این فناوری ترکیبی از راحتی گیربکس اتوماتیک و کنترل گیربکس دستی را ارائه می‌دهد. در حالت عادی گیربکس به‌صورت خودکار عمل می‌کند، اما راننده می‌تواند در شرایطی مانند سبقت، سربالایی یا سرازیری، دنده مناسب را به‌صورت دستی انتخاب کند. تیپ ترونیک به دلیل کنترل بهتر خودرو، رانندگی نرم و دوام مناسب در بسیاری از خودروهای مدرن مورد استفاده قرار می‌گیرد.