موتور خودرو بر اساس نوع طراحی و آلیاژ بهکاررفته در قطعات توان عملیاتی مشخص دارد. بهعبارت دیگر، حداکثر دور موتور مجاز برای فعالیت هر موتور مقداری مشخص است. خودروسازان برای جلوگیری از عبور دور موتور خودرو از محدوده مجاز، نوعی سازوکار حفاظتی تعریف میکنند که توسط ECU به اجرا در میآید. این فرآیند تحت عنوان کاتاف ماشین یا کات آف (Cut Off) شناخته میشود. در ادامه ابتدا به این سوال پاسخ میدهیم که منظور از کاتاف زدن ماشین چیست؟ سپس درباره عوارض کاتاف کشیدن ماشین بحث خواهیم کرد.
کاتاف ماشین چیست؟
حداکثر دور موتور مجاز در هر خودرو را خودروساز تعریف میکند. اگر به درجهبندی نمایشگر دور موتور خودرو توجه کنید، متوجه خواهید شد که از جایی به بعد، اعداد با رنگ قرمز مشخص شدهاند. محدوده قرمز رنگ نمایشگر دور موتور، حداکثر دور موتور خودرو را نشان میدهد. برای حفاظت از موتور، کامپیوتر خودرو اجازه افزایش دور موتور به محدوده بالاتر از حداکثر مقدار تعیینشده را نمیدهد.
برای این منظور، از مکانیزم کنترل انتقال سوخت به محفظه احتراق استفاده میشود. در خودروهای کاربراتوری، کنترل میزان انتقال سوخت به محفظه احتراق خودرو با استفاده از سازوکار مکانیکی انجام میپذیرد. اما در خودروهای انژکتوری، این فرآیند را ECU کنترل میکند. فرض کنید حداکثر دور موتور مجاز در یک خودرو برابر با 6000 RPM است. راننده با فشار دادن پدال گاز، دور موتور را افزایش میدهد. به محض رسیدن دور موتور به محدوده 6000 RPM، کامپیوتر خودرو وارد عمل شده و دستور قطع انتقال سوخت به محفظه احتراق را صادر میکند.
به این ترتیب، فرآیند جرقهزنی قطع میشود. در نتیجه موتور برای لحظهای به حالت خاموش درآمده و در نتیجه دور موتور بهصورت ناگهانی کاهش مییابد. بسته به نوع موتور و عملکرد ECU، ممکن است در لحظه مقدار دور موتور تا 500 RPM نیز کاهش یابد. پس از آن مجددا فرآیند پاشش سوخت از سر گرفته میشود. اگر راننده همچنان پا را روی پدال گاز نگه دارد، بار دیگر دور موتور افزایش مییابد و به مرز محدوده مجاز نزدیک میشود. در نتیجه بار دیگر، فرآیند فوق تکرار میشود. این چرخه اصطلاحا با نام کاتاف ماشین معروف شده است.
دلیل کاتاف چیست؟
کاتاف دادن ماشین نوعی مکانیزم حفاظتی برای موتور خودرو است. اگر دور موتور از حداکثر مقدار مجاز تعیینشده توسط خودروساز فراتر رود، باتوجهبه اینکه قطعات پیشرانه توان تحمل شرایط عملیاتی را ندارند، بسیاری از قطعات موتور دچار آسیبدیدگی شدید میشوند. حتی احتمال انفجار موتور در اثر داغ شدن بیشازحد نیز وجود دارد. بنابراین وقتی ماشین کاتاف میزنه، جلوی بروز مشکلات جدی برای موتور خودرو گرفته میشود.
صدای کاتاف ماشین
در حالت کلی، وقتی دور موتور خودرو افزایش مییابد، میزان سروصدایی که از ناحیه موتور به گوش میرسد، بیشتر میشود. هنگام کاتاف ماشین باتوجه به اینکه دور موتور به حداکثر مقدار مجاز خود میرسد، طبیعی است که صدای موتور در بالاترین سطح ممکن قرار داشته باشد.
سافت کاتاف و هارد کاتاف چیست؟
کاتاف ماشین به دو شکل مختلف رقم میخورد. در برخی از خودروها، مکانیزم حفاظت از موتور بهگونهای تنظیم میشود که دور موتور هیچگاه به حداکثر مقدار مجاز نمیرسد. برای این منظور با نزدیک شدن دور موتور به مقدار مجاز، کامپیوتر خودرو دستور میدهد تا میزان پاشش سوخت به محفظه احتراق کاهش پیدا کند. این اقدام با کاهش قدرت جرقهزنی موتور، مانع از رسیدن دور موتور به حداکثر مقدار مجاز میشود. بههمین دلیل از آن تحت عنوان کاتاف نرم یا سافت کاتاف (Soft Cut Off) یاد میشود.
در بسیاری دیگر از خودروها به ویژه ماشینهای داخلی، امکان رسیدن دور موتور به حداکثر مقدار مجاز وجود دارد. وقتی این اتفاق رخ میدهد، به صورت ناگهانی فرآیند تزریق سوخت قطع میشود. در نتیجه این اتفاق تحت عنوان هارد کاتاف (Hard Cut Off) شناخته میشود.
کاتاف رگباری چیست؟
در حالت عادی، فاصله مشخص بین حد بالا و پایین دور موتور برای کاتاف ماشین تعیین میشود. مثلا در یک خودرو با رسیدن دور موتور به 6500 RPM تزریق سوخت متوقف شده و بعد از کاهش دور موتور به 6200 RPM بار دیگر فرآیند تزریق سوخت از سر گرفته میشود. هرچه فاصله بین حد بالا و پایین دور موتور برای قطع و وصل تزریق سوخت کمتر باشد، کاتاف در فاصله زمانی کوتاهتر و به صورت مکرر اتفاق میافتد.
در برخی از خودروها با استفاده از ریمپ ایسیو، تغییراتی در فرآیند کاتاف ماشین ایجاد میشود. جلوتر درباره جزئیات این اقدام بیشتر توضیح میدهیم. اما در اینجا به یکی از اقدامات رایج در زمینه ریمپ ایسیو برای کاتاف زدن ماشین میپردازیم. فرض کنید فاصله حد بالا و پایین کاتاف در مثال فوق را از 300 به 200 کاهش دهیم. در این حالت، کاتاف ماشین در فاصله زمانی کوتاهتر اتفاق میافتد. این فرآیند تحت عنوان کاتاف رگباری یا زنبوری شناخته میشود.
محدوده کاتاف ماشین های ایرانی
همانطور که اشاره کردیم، هر خودرو دارای حداکثر دور موتور مجاز است که کاتاف در آن رخ میدهد. در جدول زیر، محدوده کاتاف ماشین های ایرانی را مشاهده میکنید.
|
مدل ماشین |
دور موتور مجاز |
|
محدوده کاتاف 405 |
6500 دور بر دقیقه |
|
محدوده کاتاف پارس با موتور TU5 |
6250 دور بر دقیقه |
|
محدوده کاتاف پراید و کوییک |
6000 دور بر دقیقه |
|
محدوده کاتاف سمند |
6500 دور بر دقیقه |
|
محدوده کاتاف 206 |
6250 دور بر دقیقه |
|
محدوده کاتاف ال 90 |
6500 دور بر دقیقه |
به عنوان یک نکته کلی باید توجه داشته باشید، معمولا محدوده کاتاف موتورهای بنزینی توربوشارژ در مقایسه با پیشرانههای تنفس طبیعی کمتر است. موتورهای توربوشارژ معمولا در معرض حرارت بیشتری در مقایسه با پیشرانههای تنفس طبیعی قرار میگیرند. بههمین دلیل، برای حفاظت بهتر از موتورهای توربو، محدوده کاتاف آنها معمولا در 5500 RPM تعریف میشود.
آیا کاتاف برای ماشین ضرر دارد؟
صحبتهای ضد و نقیض زیادی درباره عوارض کاتاف زدن ماشین گفته میشود. اگر در فضای مجازی به خصوص اینستاگرام، پستهای منتشر شده درباره کاتاف ماشین را جستجو کنید، با اظهارنظرهای متفاوت روبهرو میشوید.
اختلاف اصلی بر سر ریمپ ایسیو به منظور تغییر محدوده کاتاف ماشین است. به عنوان مثال، با استفاده از ریمپ ایسیو، میتوان محدوده کاتاف زدن ماشین را از 6000 RPM به 7000 RPM افزایش میدهند. معمولا کسانی که هیجان رانندگی با سرعت بالا را دوست دارند، این کار را انجام میدهند.
متخصصان تیونینگ خودرو معتقدند در صورتی که ریمپ ایسیو با هدف افزایش محدوده کاتاف ماشین، زیر نظر افراد حرفهای بهصورت دقیق انجام شود، هیچ مشکلی برای خودرو رخ نمیدهد. این جمله تنها در صورتی درست است که قطعات پیشرانه خودرو متناسب با افزایش حداکثر دور موتور مجاز تقویت شوند. در غیر این صورت، صرفا با تغییرات نرمافزاری کامپیوتر خودرو نمیتوان جلوی آسیب دیدن موتور را گرفت.
نکته مهم آن است که با رسیدن دور موتور به محدوده کاتاف ماشین، موتور به شدت داغ میشود. به خصوص اگر اصرار بر انجام کاتاف به صورت مداوم داشته باشید، حرارت تولیدی باعث میشود تا هم روانکاری قطعات با مشکل روبهرو شود و هم سیستم خنککننده از عهده خنک کردن موتور بهدرستی برنیاید. در نتیجه، میزان استهلاک موتور به طور قابل توجه افزایش مییابد و بسیاری از قطعات موتور مانند پیستون، میل لنگ، سوپاپها و … در معرض آسیب جدی قرار میگیرند.
دلیل کاتاف نخوردن ماشین
چرا ماشین کاتاف نمیخوره؟ با انجام ریمپ ایسیو میتوان محدوده دور موتور کاتاف ماشین را تغییر داد. بنابراین اگر ماشین کاتاف نمیزند، باید بررسی کنید آیا ایسیو آن ریمپ شده است یا خیر. همچنین گاهی اوقات، خودروساز سازوکار حفاظت از موتور را بهگونهای طراحی میکند که کاتاف اتفاق نمیافتد. در بعضی از ماشینهای خارجی اتومات، حتی اگر پای خود را برای طولانی مدت روی پدال گاز فشار دهید، ایسیو گیربکس اجازه تعویض دنده و افزایش سرعت به منظور نزدیک شدن دور موتور به محدوده کاتاف را نمیدهد.
آیا امکان حذف کاتاف ماشین وجود دارد؟
یکی از اقدامات نهچندان منطقی که برخی انجام میدهند، حذف کاتاف ماشین است. برای این منظور، معمولا دو راهکار وجود دارد. راه اول، بستن دو پیچ در قسمت سر سوپاپهای ورود هوا است که باعث میشود سوپاپها کامل بسته نشوند و هوا به داخل سیلندر وارد شود و احتراق هرچند با شدت کمتر ادامه پیدا کند. راه دیگر، تغییر دریچه تزریق سوخت ماشین است که باعث میشود حتی با رسیدن به حداکثر دور موتور مجاز نیز تزریق سوخت متوقف نشود. هر دو اقدام بسیار خطرناک است و میتواند مشکلات جدی برای موتور در پی داشته باشد.
دلیل کاتاف زدن زود هنگام ماشین
گاهی اوقات ممکن است کاتاف زدن ماشین در دور موتور پایینتر از حد مجاز رخ دهد. این مشکل معمولا به دلیل خرابی یکی از دو سنسور زیر رخ میدهد:
- سنسور کیلومتر خودرو
- سنسور دور موتور خودرو
در صورت خرابی سنسور کیلومتر، معمولا کیلومترشمار ماشین بهدرستی کار نمیکند. بنابراین فهمیدن خرابی این قطعه کار سادهای است. با خراب شدن سنسور دور موتور نیز معمولا چراغ چک ماشین روشن میشود. به کمک دیاگ زدن ماشین میتوانید به خرابی سنسور دور موتور پی ببرید. البته باید گفت که با تعویض این قطعه، مشکل برطرف میشود.
کلام پایانی
آنچه باید درباره کاتاف ماشین بدانید را در این مطلب بررسی کردیم. کاتاف زدن ماشین در حالت عادی اتفاق مثبتی است و مانع از آسیب دیدن موتور میشود. اما فراموش نکنید تکرار آن در بلندمدت میتواند موتور را در معرض فشار قرار دهد. حتی اگر با ریمپ ایسیو، محدوده کاتاف زدن ماشین را تغییر میدهید، فراموش نکنید که کاتاف خودرو در طولانی مدت قطعا برای موتور خطرناک است. نظرات و تجربههای خود را درباره کاتاف
